Wat is melatonine?
Melatonine is een hormoon dat vooral bekendstaat als het slaaphormoon. Het speelt een centrale rol in je dag- en nachtritme (circadiaans ritme) en helpt je lichaam herkennen wanneer het tijd is om te slapen en wanneer om wakker te worden.
Melatonine wordt voornamelijk aangemaakt in de pijnappelklier in de hersenen. De productie wordt sterk beïnvloed door licht en donker. Wanneer het donker wordt, neemt de aanmaak van melatonine toe. Bij blootstelling aan licht, en vooral blauw licht van daglicht en schermen, wordt de productie juist geremd.
Melatonine heeft invloed op verschillende processen in het lichaam:
- Slaap en waakritme – Ondersteunt het inslapen, doorslapen en de kwaliteit van je slaap.
- Herstel en regeneratie – Speelt een rol in het herstel van cellen en weefsels tijdens de nacht.
- Immuunsysteem – Ondersteunt de afweer en helpt bij het reguleren van ontstekingen.
- Hormonale balans – Werkt samen met andere hormonen zoals cortisol, oestrogeen en progesteron.
- Lichaamstemperatuur – Zorgt ’s nachts voor een lichte daling van de lichaamstemperatuur.
Melatonine werkt nauw samen met cortisol, het hormoon dat betrokken is bij alertheid en stress. Overdag is cortisol hoger en melatonine laag, terwijl dit ritme ’s nachts omgekeerd is. Wanneer dit samenspel verstoord raakt, heeft dat vaak direct invloed op je energie, slaap en algehele balans.
Melatonine gedurende de menstruatiecyclus
Tijdens de menstruatiecyclus verandert niet alleen de balans van geslachtshormonen, maar ook het dag- en nachtritme. Melatonine beweegt subtiel mee onder invloed van oestrogeen, progesteron en lichaamstemperatuur. Deze schommelingen zijn normaal en helpen het lichaam zich aan te passen aan verschillende fasen van de cyclus.
De cyclus wordt meestal onderverdeeld in vier fasen:
- Menstruatie (ongeveer dag 1 – 5)
In deze fase zijn oestrogeen en progesteron laag. De melatonineproductie kan daardoor minder stabiel zijn. Veel vrouwen ervaren dat ze lichter slapen, vaker wakker worden of meer behoefte hebben aan rust. Vermoeidheid kan toenemen, mede doordat het lichaam bezig is met herstel. - Vroege folliculaire fase (ongeveer dag 1 – 14)
Na de menstruatie stijgt oestrogeen geleidelijk. Dit kan de werking van melatonine ondersteunen. In deze fase ervaren veel vrouwen een betere slaapkwaliteit. Inslapen gaat vaak makkelijker en de slaap voelt dieper en herstellender. Het dag- en nachtritme is meestal stabieler. - Late folliculaire fase & ovulatie (rond dag 14)
Rond de eisprong bereikt oestrogeen een piek. Dit kan zorgen voor meer alertheid en energie. Hoewel melatonine nog steeds wordt aangemaakt, kan de slaap iets lichter of korter aanvoelen doordat je minder slaperig bent in de avond. - Luteale fase (ongeveer dag 15 – 28)
Na de eisprong stijgt progesteron en neemt de lichaamstemperatuur licht toe. Deze temperatuurstijging kan de werking van melatonine deels beïnvloeden, waardoor inslapen of doorslapen lastiger kan worden. Richting het einde van de cyclus dalen oestrogeen en progesteron weer. Dit gaat bij veel vrouwen samen met onrustiger slapen of vroeg wakker worden, vooral bij PMS.
Deze natuurlijke veranderingen maken dat je slaapkwaliteit gedurende de cyclus kan verschillen. In sommige fasen slaap je dieper, terwijl je in andere fasen gevoeliger bent voor verstoringen.
Melatonine gedurende de overgang
Tijdens de overgang verandert niet alleen de aanmaak van geslachtshormonen, maar ook die van melatonine.
Met het ouder worden neemt de melatonineproductie geleidelijk af. In de overgang wordt deze afname vaak duidelijker merkbaar. Veel vrouwen ervaren dat ze ’s nachts vaker wakker worden, minder diep slapen of vroeg wakker zijn.
Daarnaast kunnen overgangsklachten zoals opvliegers en nachtzweten de slaap extra verstoren. Hierdoor kan een vicieuze cirkel ontstaan: slechter slapen leidt tot minder melatonine, wat de slaap verder verslechtert.
Melatonine wordt niet op grote schaal door andere weefsels overgenomen, waardoor de beschikbaarheid structureel lager blijft naarmate je ouder wordt.
Een daling van melatonine
Een daling van melatonine heeft directe invloed op je slaap en herstel, maar werkt ook door in andere systemen in het lichaam.
Belangrijke gevolgen zijn:
- Verstoord slaap-waakritme – Moeite met inslapen, vaker wakker worden of te vroeg wakker zijn.
- Minder diep herstel – De slaap wordt oppervlakkiger, waardoor je minder uitgerust wakker wordt.
- Ontregeling van cortisol – Slechte slaap kan leiden tot hogere cortisolwaarden, wat stress en vermoeidheid versterkt.
- Meer gevoeligheid voor prikkels – Slaaptekort maakt je vaak emotioneler, prikkelbaarder en minder stressbestendig.
- Invloed op andere hormonen – Langdurig slaaptekort kan de balans van oestrogeen, progesteron en insuline verstoren.
Mogelijke klachten bij een daling van melatonine
Een lage melatoninespiegel kan zich uiten in verschillende klachten, zoals:
- Moeite met inslapen;
- Vaak of langdurig wakker worden in de nacht;
- Vroeg wakker worden en niet meer kunnen slapen;
- Niet uitgerust wakker worden;
- Vermoeidheid overdag;
- Prikkelbaarheid en stemmingswisselingen;
- Verminderde stressbestendigheid;
- Concentratieproblemen en brainfog;
- Meer behoefte aan suiker of cafeïne;
- Verergering van overgangs- of PMS-klachten.
Een stijging van melatonine
Een duidelijke stijging van melatonine komt minder vaak voor dan een tekort, maar kan wel voorkomen in bepaalde situaties.
Een relatief hoge melatoninespiegel kan leiden tot:
- Overmatige slaperigheid overdag;
- Minder alertheid;
- Verminderde energie.
Dit ontstaat bijvoorbeeld door een verstoord dag- en nachtritme, zoals bij ploegendiensten, weinig blootstelling aan daglicht of een onregelmatig slaapritme.
Vaak gaat het hierbij niet om ’te veel’ melatonine, maar om een verschuiving in timing. Melatonine wordt dan aangemaakt op momenten waarop het lichaam eigenlijk actief zou moeten zijn.
Mogelijke klachten bij een stijging of verkeerde timing van melatonine
Wanneer het melatonineritme verstoord is, kunnen klachten ontstaan zoals:
- Slaperigheid overdag;
- Moeite met opstarten in de ochtend;
- Lusteloosheid;
- Verminderde concentratie;
- Een somber of vlak gevoel;
- Een verstoord dag- en nachtritme.
Last van slaapproblemen of hormonale klachten?
Slaap en melatonine staan niet op zichzelf. Ze zijn nauw verbonden met factoren zoals stress, voeding, beweging, lichtblootstelling en andere hormonen. Door inzicht te krijgen in deze samenhang, wordt duidelijker wat jouw lichaam nodig heeft om tot rust te komen en goed te herstellen.
Met gerichte aanpassingen in je leefstijl kun je vaak al veel invloed uitoefenen op je slaapkwaliteit en hoe je je overdag voelt.
Binnen VitalFem is er daarom veel aandacht voor het herstellen van het natuurlijke dag- en nachtritme. Leefstijlfactoren zoals stressregulatie, slaapgewoonten, daglicht en hormonale balans spelen hierin een belangrijke rol. Zo werk je stap voor stap aan meer rust, beter herstel en een stabielere balans.